Պատմության այս օրը․ Փողկապի օր

MediaHub.am-ը շարունակում է իր հետևորդներին ներկայացնել յուրաքանչյուր օրվա խորհուրդն ու նշանակությունն աշխարհում, որոշները հայտնի, որոշներն էլ՝ արտասովոր, բայց հետաքրքիր։
Խորվաթիայում 15 տարի առաջ, որոշեցին, որ հենց հոկտեմբերի 18-ին է հայտնվել փողկապը որպես աքսեսուար: Ու 2003-ից սկսած այս օրը տոնում են փողկապի ոչ միջազգային օր: Ի՞նչ է ասում փողկապը մարդու մասին և քանի տարվա պատմությո՞ւն ունի:
Փողկապը (գերմ.՝ Halstuch, բառացի` վզի թաշկինակ), հագուստի բաղադրիչ տարր է, կտորի շերտ, որ փաթաթում են վզին։ Օգտագործվում է որպես աքսեսուար, հարդարանքի պարագա։ Հիմնականում գործածում են տղամարդիկ։
Փողկապի մասին առաջին հիշատակումները կարելի է գտնել Հին Եգիպտոսի պատմության մեջ, որտեղ կտորի` երկրաչափական ուղիղ ձև ունեցող հատվածը, որ գցում էին ուսերին, այն կրողի սոցիալական կարգավիճակի մասին ուղղակի ակնարկ էր։ Առաջիններից մեկը փողկապ կրել են նաև հին չինացիները։ Այդ մասին են վկայում Շիխուանդի կայսեր դամբարանի մոտ քարե արձանները, որոնց վզներին ժամանակակից փողկապներ հիշեցնող հանգույցներ են։ Սակայն այս բոլոր փողկապներն էլ հեռու են ժամանակակից փողկապներից թե' կրելու եղանակով և թե' ձևով, քանի որ նրանք զուրկ են ներկայիս փողկապների ամենագլխավոր բաղադրիչից` հանգույցից։
Մինչ այս գտածոները փողկապի «գյուտարարներն» էին համարվում հռոմեական լեգեոնների զինվորները, որոնք կրում էին, այսպես կոչված, ֆոկալե։ Նրանց կերպարանքները պահպանվել են Տրայանոսի սյունին, որը կանգնեցվել է 113 թվականին` ի պատիվ կայսեր կրած հաղթանակների։ Սյան բարձրաքանդակներում, որոնք գոտևորված են պտուտակաձև ժապավենի տեսքով, կարելի է հաշվել հռոմեական զինվորների մոտ 2 500 կերպար` ռազմական հանդերձանքով։ Նրանցից շատերի վզին հանգուցավոր թաշկինակներ են։ Հին Հռոմում թաշկինակների նման կիրառումը ժամանակակից փողկապների օգտագործման հիմք է հանդիսացել։
Սկսած 16-րդ դարի վերջերից` տղամարդիկ հագնում են կամզոլներ` մինչև ծունկն իջնող վերնազգեստ։ Որպես զարդարանք նրանք կրում էին կլոր, ամուր օձիք, որը հաճախ վիզն ընդգրկող սկավառակաձև աքսեսուար էր` մի քանի սանտիմետր հաստությամբ։ Այն պատրաստում էին սպիտակ կտորից, որն օսլայում էին ձևը պահպանելու համար։
Ժամանակի հետ նրան փոխարինելու եկավ լայն ատամնավոր օձիքը, որ ծածկում էր ուսերը։ Օձիքի նման տեսակը սկսեցին «վանդեյք» անվանել։ Այն կրում էին, օրինակ, պուրիտանները։
Ենթադրվում է, որ երբ խորվաթ սպաները, որոնք 17-րդ դարում` Երեսնամյա պատերազմի ժամանակ, կրում էին մետաքսե վառ վզկապներ, հրավիրվել են Ֆրանսիայի թագուհի Աննա Ավստրիացու պալատ, նրանց անսովոր հարդարանքի միջոցը չի վրիպել Լյուդովիկոս XIV-ի աչքից. նա նույնպես սկսել է կրել համանման վզկապ` դրանով իսկ Ֆրանսիայում և ամբողջ Եվրոպայում հիմնավորելով փողկապի նորաձևությունը։ Այստեղից էլ վարկածներից մեկի համաձայն ծագում է ֆր.՝ cravate բառը, որ ծագում է խորվաթների ինքնանվանումից։
17-րդ դարում նորաձև են համարվում երկար բաճկոնները, որոնք տղամարդիկ հագնում էին կամզոլների տակից։ Վզին փաթաթում էին շարֆ, որը մի քանի անգամ պտտում էին պարանոցի շուրջ, իսկ ազատ ծայրերը թողնում էին կրծքին։ 17-րդ դարավերջի գեղարվեստական կտավները վկայում են այն մասին, որ այդ ժամանակներում նման թաշկինակներն ունեին լայն տարածում։ Դրանք պատրաստում էին մուսլինից, բատիստից և նույնիսկ ժանյակներից։
Գոյություն ունեին նման թաշկինակների հանգույցների բազմաթիվ տեսակներ։ Այն հիշեցնում էր ժամանակակից թիթեռնիկ-փողկապը։ Ինչպես հայտնի է, կար փողկապ կապելու ավելի քան 100 տեսակ։ Ասում են, որ անգլիացի դենդի Բրամելը, ով մեծ ազդեցություն է ունեցել տղամարդկանց նորաձևության վրա, ամբողջ առավոտը կարող էր օգտագործել միայն այն բանի համար, որ բոլոր կանոններով կապեր փողկապը։
18-րդ դարում երկար ծայրերով վզի թաշկինակն սկսեցին անվանել փողկապ, իսկ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին այն արդեն հիշեցնում էր ժամանակակից փողկապը։ Նորաձև են դառնում օձիքով վերնաշապիկները։ Արդեն փողկապը կզակի տակ կապում էին հանգույցով, իսկ նրա երկար ծայրերը թողնում էին օսլայած վերնաշապկի վրա։ Հենց այս ժամանակ էլ փողկապը ստանում է ներկայիս տեսքը։ Պետք է նշել, որ եթե փողկապ կրելու նորաձևությունը չտարածվեր Անգլիայում, դժվար թե այն ունենար այն նշանակությունը, ինչ այսօր ունի գործարար նորաձևության մեջ։ Անգլիայում փողկապի կրումը դասվում էր բարձր արվեստի կարգին, իսկ ջենտլմենները պետք է փողկապ կապելու մի քանի տասնյակ ձևեր իմանային։ Կար կարծիք, որ տղամարդու համար լուրջ վիրավորանք էր նրա փողկապի մասին արված ակնարկը, ինչը կարելի էր «մաքրել միայն արյունով»։
Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության տարիներին (1789-1799) փողկապը մատնում էր այն կրողի քաղաքական համոզմունքների մասին։ 19-րդ դարում եվրոպական հասարակության դենդիներն իրենց համար կրկին բացահայտեցին այս աքսեսուարը։ Հենց այդ ժամանակվանից էլ փողկապը դադարեց միայն ռազմական ու քաղաքական շրջանակների սեփականությունը լինելուց` դառնալով սովորական քաղաքացիների հանդերձանքի անբաժան մասը։
1827 թվականին ֆրանսիացի գրող Օնորե դը Բալզակը գրել է «Փողկապ կրելու արվեստ» գիրքը, որտեղ նշել է փողկապ կապելու գեղագիտական անհրաժեշտության մասին։ «Բայրոնյան» փողկապը կոկորդին կապվող լայն փողկապ էր, «ողբերգական» փողկապն ուներ սև գույն և նախատեսված էր սգո հանդերձանքի համար։ «Վալտեր Սքոթ» փողկապները կարում էին վանդակավոր կտորից։ Սպիտակ փողկապը նախատեսված էր պարահանդեսների, երեկույթների տոնական հանդերձանքի համար։ Այն ընդունված էր կրել ֆրակի կամ սմոքինգի հետ, բայց ոչ երբեք պիջակի։ Բալզակի ժամանակ փողկապներ կարում էին մետաքսե, բրդե, ատլասե գործվածքներից` զանազան նախշերով։
1924 թվականին վզկապներ ու շարֆերի բոլոր տեսակները հետին պլան են մղվում. ամերիկացի գործարար Ջեսի Լանգսդորֆը հեղինակային իրավունք է սահմանում իր «իդեալական» փողկապի համար։ Այդպիսի փողկապներ, որոնք բաղկացած են երեք մասերից, կարվում են մինչ օրս։ Այս նորամուծությունից հետո ստանդարտացվում են երկար շերտով գծավոր, շեղ վանդակավոր փողկապները։ Այս պատկերներն օրինաչափ են դառնում անգլիական ակումբների ու քոլեջների համար, որ թույլ էր տալիս այն կրողին հայտնել իր պատկանելության մասին։
Հետաքրքիր փաստեր
- 1692 թվականին Սթեյնքերք (Բելգիա) քաղաքի մոտակայքում ֆրանսիական զորաբանակը անսպասելի հարձակվում է անգլիացիների վրա։ Անակնկալի գալով ֆրանսիացի սպաները չեն հասցնում ընդունված կարգով կապել փողկապները` միայն անփութորեն դրանք փաթաթելով վզերին։ Չնայած դրան` նրանք հաղթում են անգլիացիներին, իսկ պալատական նորաձևությունը հարստանում է փողկապի նոր տեսակով` «ա-լյա Սթեյնքերք»։ Այն պատրաստում էին բատիստից ժանյակներով, իսկ ծայրերն անցկացնում էին կամզոլի օղակով։ Սթեյնքերքի հերոսների հռչակն այնքան մեծ էր, որ նրանց պատվին կոչված փողկապները կրում էին նույնիսկ կանայք։
- Անգլիայի արքա Հակոբ II-ը, գնելով փողկապ իր օծման առիթով, վճարել է 36 ֆունտ 10 շիլինգ, որ այդ ժամանակների համար (1685) հսկայական գումար էր։
- «Հետ դեպի ապագա» ֆիլմի 2-րդ մասում, որում նկարագրվում են 2015 թվականի իրադարձությունները, նորաձև էր համարվում երկու փողկապների միաժամանակյա կրումը։